Vrede en vrijheid

Er was een roep om vrede dezer dagen. Optochten in het wit, een zwarte duif op een witte poster, daaronder: Peace now. Ook in de Geertekerk werd daar in die week aandacht aan besteed. En wie kan daar tegen zijn? Maar zowel voor vrede als voor vrijheid geldt de vraag: tegen welke prijs?  Vooral in een tijd als deze waarin fascistische neigingen opnieuw opgeld doen en daarin de roep om autocraten die beweren problemen van deze tijd te kunnen oplossen daar waar onze westerse democratieën zo schrijnend in gebreke lijken te blijven.  

Het was deze vraag ‘vrede tegen (w)elke prijs?’ die ook doorklonk op een middag in het zomerprogramma waarin Marlies Zaadnoordijk ondergetekende kritisch bevroeg over de relevantie van het gedachtegoed van de Franse filosofe Simone Weil (1909-1943) voor deze tijd. Heel bondig gesteld: waarom moeten wij jongeren dit weten? Mijn antwoord luidde dat de in die tijd nog zo jonge filosofe (van een leeftijd als die van Marlies nu) zich geconfronteerd zag met dilemma’s die ook in deze tijd herkenbaar zijn. Zo was deze van oorsprong joodse Simone een overtuigd pacifiste, maar kwam aan het begin van de tweede wereldoorlog met de rug tegen de muur te staan toen de bezetter niet alleen haarzelf maar ook haar hele cultuur dreigde te vernietigen.  

Liefdevolle boodschap

Het antwoord van Simone Weil op de dreiging van de autocratische tirannen van haar tijd komt voort uit haar visie van de liefdevolle boodschap zoals Jezus die voorgeleefd heeft en zijzelf mystiek ervaren heeft. Die visie ontwikkelt zij vooral in de eerste oorlogsjaren in Zuid-Frankrijk en formuleert die in wat zij in haar laatste levensjaar 1943 in Londen opgeschreven heeft. Daarin gaat het over de vaststelling dat de universele, ethische waarden van de christelijke boodschap boven de morele waarden van de Verlichting dienen te staan; zij moeten houding bepalend en motiverend zijn voor al ons handelen in deze wereld, en dat speciaal in crisis- of oorlogstijd.  

Wanneer Weil het heeft over ethische waarden, dan ziet zij die als universeel omdat ze onpersoonlijk, onvoorwaardelijk en object-onafhankelijk zijn. Voor de morele waarden ligt dat heel anders. Die zijn persoonsgebonden, voorwaardelijk en object-afhankelijk; ze zijn dus per definitie relatief en daarmee cultuur gebonden. Als voorbeelden van de aldus gedefinieerde ethische waarden noemt zij: waarheid, orde (van de schepping), schoonheid, gerechtigheid, compassie, verplichting. Deze waarden worden vooral gevoelsmatig beleefd. Voorbeelden van de morele waarden zijn: rechten, democratie, plichten, rechtsstaat, persoonlijkheid, identiteit. Deze waarden kunnen grotendeels verstandelijk worden beredeneerd. 

Het leverde een geanimeerd kringgesprek op onder de ruim dertig aanwezigen. Daarin ging het uiteindelijk over de vraag wat de rol van de vrijzinnigen zou moeten zijn nu we zien dat de autocraten van deze tijd de christelijke boodschap trachten te kapen om hun handelen moreel te rechtvaardigen. In de geest van Weil zou die vraag zo gesteld kunnen worden: Om welke universele waarden gaat het voor ons in onze keuzes voor vrede en/of vrijheid gezien wat er nu in de wereld om ons heen gebeurt. Vrede tegen elke prijs gaat ten koste van de vrijheid, heeft Simone Weil als pacifiste bitter ervaren toen het al te laat was. Maar omgekeerd geldt ook: ongebreidelde vrijheid ondergraaft de kans op de zo gewenste vrede.