Goedheid, het goede en de concrete praktijk van alledag

Het boek Leven & Lot

Het boek Leven & Lot is een monumentaal werk van de Russische schrijver Vasili Grossman. Op de achterflap van het boek staat: 

Leven & Lot is een meesterlijk, breed opgezet epos over de verschrikkingen van de Russische Tweede Wereldoorlog en de slag om Stalingrad, naar het voorbeeld van Tolstojs Oorlog en vrede. Vasili Grossman is een schrijver die in geen enkele ideologie meer gelooft, maar elk van zijn hopeloos in het leven verstrikte personages het voordeel van de twijfel geeft.

Zijn afschuw van ideologieën, van blauwdrukken van de ideale samenleving, en zijn scherpe oog voor waar het unieke/individuele vermorzeld dreigt te worden door het algemene, treffen we al op de eerste bladzijde van zijn boek aan.

Onder een miljoen Russische boerenhutten zijn er geen twee precies gelijk, dat is uitgesloten. Alles wat leeft is uniek. Het is ondenkbaar dat twee mensen, of twee rozenbottelstruiken, identiek zijn. Waar individuele eigenaardigheden en bijzonderheden met geweld worden uitgewist, dooft het leven uit. (p.11).

Een gesprek over het goede en goedheid

Enkele bladzijden later volgt een gesprek tussen twee Russische gevangenen in een Duits concentratiekamp: Morzj Ikkonikov en Michail Sidorovitsj Mostovskoj. Hieronder een kort fragment van dit gesprek. Ikkonikov begint.

‘Waar geweld wordt gebruikt’, legde hij Mostovskoj uit, ‘heerst verdriet en vloeit bloed. Ik heb het lijden van de boeren gezien tijdens de collectivisatie, die werd doorgevoerd in naam van het Goede. Ik geloof niet in het goede, ik geloof in goedheid.’

‘Volgens uw theorie zouden we geschokt moeten zijn als Hitler en Himmler in naam van het goede werden opgehangen. Nou, ik niet’, antwoordde Michail Sidorovitsj. 

‘Vraag het Hitler’, zei Ikkonikov, ‘hij zal u vertellen dat ook dit kamp is opgezet in naam van het goede.’ 

Mostovskoj had tijdens die discussies met Ikonnikov het gevoel dat zijn logische argumenten nutteloos waren, alsof hij met een mes op een kwal inhakte. (p.21/22)

Het verschil tussen levensvisie en levenshouding

Wat mij zeer aanspreekt is het verschil dat Ikkonikov maakt tussen ‘het goede’ en ‘goedheid’. In naam van het goede is al heel wat bloed gevloeid. Dat is het grote gevaar van ideologieën, van grote denksystemen, van grootse verhalen en meeslepende vergezichten! Denk aan alle bezielde, begeesterde woorden die er in de loop van de menselijke geschiedenis over de wereld zijn uitgestort, met soms hoopgevende resultaten, maar vaak ook met rampzalige gevolgen. Goedheid daarentegen is een deugd, verwijst dan ook niet naar een bepaalde levensvisie, maar naar een bepaalde levenshouding.

Goedheid en de concrete praktijk van alledag

Goedheid is altijd gericht op het concrete, op dat wat zich concreet voordoet. Hier, in je eigen huis of voor je eigen voordeur, of iets verder weg. De Amerikaanse theoloog/filosoof John D. Caputo zegt in een interview met dagblad Trouw (27 oktober, 2017): “Jezus was niet geïnteresseerd in grote denksystemen. Wel in de concrete praktijk van alledag.”