Een vrije pastoor in de Geertekerk

Op 17 maart jl. werd de feestdag van de naamgeefster van de Geertekerk uitgebreid gevierd: het was per slot van rekening 1400 jaar geleden dat de heilige Gertrudis van Nijvel werd geboren. Ter gelegenheid van dat feest verdiepte ik mij nog eens goed in de geschiedenis van onze kerk en stuitte op verrassende verbanden.

Dirk van Abcoude, pastoor van de Geertekerk

Op 24 augustus 1566 werd de Geertekerk als eerste Utrechtse kerk bestormd door fanatieke calvinisten die de roomse pracht en praal uit de kerk verwijderden. Het wordt vaak als begin gezien van de reformatie in Utrecht. Maar in werkelijkheid waren er al veel langer hervormingsgezinde bewegingen en pastoors actief in Utrecht.
In 1536 of 37 kwam er een nieuwe pastoor in de Geertekerk, Dirk van Abcoude. Hij was geen onbekende in de buurt, want hij was al sinds 1525 aan het Bartholomeusgasthuis verbonden. Van deze Dirk werd gezegd dat hij ‘een lieftallich man’ was, een geliefde en gewaardeerde pastoor, waar de mensen graag naar luisterden. Maar van hem werd ook gezegd dat hij ‘dickwyl dwaelden in syn predicatij, ende eens off twemaell verboden wort syn predicatij, ende doer de bueren van St. Geert ende den besten vander Stadt, soe vercreech hij weder the preken’.

Veroordeeld

Hij bleek het dus met de officiële leer niet al te nauw te nemen en had een of tweemaal zelfs een preekverbod opgelegd gekregen. Het ging zelfs zover, dat hij rond 1541 gevangen werd genomen en een jaar in de gevangenburcht Vredenburg heeft gezeten, waar hij uiteindelijk voor zijn ketterse opvatting tot de brandstapel werd veroordeeld, tenzij hij zijn dwalingen zou herroepen. Door invloed van ‘goede mensen’, die hem welgezind waren werd de straf omgezet in een levenslange verbanning naar Leuven.
Uiteindelijk bleek ook deze soep niet zo heet gegeten te worden als hij werd opgediend. Na korte tijd duikt Dirk van Abcoude alweer in de annalen op als kapelaan van Reinout van Brederode van Vianen, een stuk dichterbij dan Leuven. En ook zijn pastoorsrechten bleven behouden. Hij blijft banden houden met het Kapittel van de Pieterskerk in Utrecht en wordt daar uiteindelijk in 1576 begraven.

Inspirator van Johannes Wtenbogaert

Op zijn grafsteen staat zijn levensmotto: sine felle, zonder gal. Het was oorspronkelijk uitgebreider, zoals ons is overgeleverd door een goede remonstrantse bekende, Johannes Wtenbogaert (1557-1644). Geboren in Utrecht was hij bekend met het werk van deze opstandige pastoor. En hij meldt dat zijn motto volledig was: ‘sis sine felle pius’; ‘wees vroom zonder gal/bitterheid’. Het duidt op een milde, tolerante levenshouding.
Voor de jonge Wtenbogaert was de pastoor van de Geertekerk een belangrijke inspiratiebron, zo schrijft hij in zijn autobiografie. Door een kanunnik van de St. Pieter, mr. Johan Block, komt hij in aanraking met geschriften van Dirk van Abcoude. Hij schrijft dat hij deze boeken ‘seer gierighlijck’ heeft gelezen en dat ze voor hem ‘seer bundigh’ waren. Iemand die bondig, maar zeer krachtig zijn boodschap wist over te brengen.
Maar vooral Dirks levensmotto, wees gelovig zonder gal, dat boven elk hoofdstukje stond, maakte indruk op Wtenbogaert. Een milde, tolerante houding die hij later in zijn eigen turbulente leven probeerde hoog te houden.

Het was voor mij bijzonder om te ontdekken dat de banden tussen de remonstranten en de Geertekerk veel verder teruggingen dan 1954, toen de remonstranten de kerk aankochten; dat de pastoor van de Geertekerk, met zijn hervormingsgezinde, tolerante prediking, de jonge Wtenbogaert, stichter van onze geloofsgemeenschap, al heeft gevormd.

Dirk van Abcoude is opgenomen in de serie ‘Gekomen om te blijven’: een van de 900 Utrechters die ter gelegenheid van 900 jaar stadsrechten zijn geportretteerd.