Bestaan  er ‘mismaakte mensen’?

Enkele weken geleden woonde ik een dienst bij in een kerk die geen kerk meer is maar een vereniging. Toch is het gebouw nog hetzelfde en worden er kerkdiensten gehouden. De voorganger noemde de namen van Huub Oosterhuis en een andere tijdgenoot die volgens de voorganger kerkvernieuwers waren die ons nieuwe woorden hadden aangedragen om weer te kunnen geloven. Van de tijdgenoot werd een verhaal voorgelezen uit de door hem hertaalde kinderbijbel met de titel Koning op een ezel.  De voorganger vertelde het verhaal van de Emmaüsgangers, een verhaal dat de hertaler altijd diep had geraakt en voor hem als kind troostrijk was geweest in angstige tijden tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Aan tafel met Jezus

In het verhaal vertelt Matteüs wat hij nooit zal vergeten: “Al die keren dat we bij hem (Jezus) aan tafel zaten. Dan had hij (Jezus) allemaal mensen uitgenodigd zoals je die in het gewone leven nooit bij elkaar ziet. Mannen, vrouwen, kinderen, Joden als wij en vreemdelingen, geleerde mannen en marktvrouwen, kerels die met geld sjoemelen en bedelaars, mismaakte mensen, kerels die in de gevangenis hadden gezeten, weduwvrouwen en meisjes met wie je voor geld naar bed mag. Allemaal aan één tafel. En hij kon woedend worden als priesters hem vertelden dat dat van God niet mag. “Ze begrijpen er helemaal niets van,” zei hij (Jezus) dan.”

Geraaktheid

Als een speer schoten de woorden: ‘mismaakte mensen’, bij mij naar binnen. Vele jaren terug had een monnik mij een wijze raad gegeven. Ik vroeg hem hoe ik toch de psalmen kon lezen of zingen wanneer vele uitspraken en zinnen bij mij weerstand opriepen. Hij zei: “Je hoeft het niet overal mee eens te zijn, een woord kan al genoeg zijn om je te laten raken.”  Sindsdien kan ik de psalmen niet gehinderd door weerstand mee reciteren. De woorden ‘mismaakte mensen’ raakten mij op een andere manier dan het raken waar de monnik naar refereerde. De monnik refereerde aan raken van emotionele ontroering. Mijn raking bij de woorden ‘mismaakte mensen’ was er een van een verstoord gevoel, aangedaan, getroffen, gekwetst. In tweede instantie ook boos, walging, verongelijkt, en in een staat van ongeloof. Hoe is het toch mogelijk dat in een verhaal voor kinderen, en nog wel in een Kinderbijbel wordt gesproken over ‘mismaakte mensen’? De rest van de dienst heb ik niet veel meer tot mij kunnen nemen. Mijn geraaktheid had mij doen afhaken.

‘Mismaakt’ geen moreel oordeel

Na de dienst sprak ik de voorganger aan. Ik vertelde haar dat in het verhaal werd gesproken over ‘mismaakte mensen’. Ik vroeg haar wie zij voor ogen had bij ‘mismaakte mensen’? “Heb ik die woorden gezegd?” “Jazeker, ik heb ze toch echt gehoord”. De voorganger was zich er niet van bewust. Ik zei haar: “Deze woorden raken mij diep. Ik voel mij als iemand die geboren is met een ander skelet dan de meeste mensen verbonden met allen die met een ander werkend lichaam of geest zijn geboren”. Antwoord: “Maar mismaakt betekent geen moreel oordeel”. Hier begonnen mijn radars toch extra te draaien. Hier valt nog wat missiewerk te verrichten. “Oh, nee? Mismaakt impliceert toch dat er ook volmaakte mensen zijn?” “En wie zijn dan die volmaakte mensen?” De voorganger zei dat ze graag de woorden/tekst van de schrijver volgt en hier geen veranderingen in aanbrengt. Uiteindelijk zei ze dat ze daar wellicht in het vervolg toch een zinnetje aan moet wijden.

Het tweede gesprek

De week erop sprak ik een bestuurslid van de vereniging aan over de dienst van de voorgaande week. Weer was het gesprek behoorlijk teleurstellend. Deze keer draaide het erop uit dat ik (alleen ik?) geraakt/gestoken was door die woorden. “Nou”, was mijn reactie “het gaat ons toch allemaal aan? Ik dacht toch dat iedereen is geboren naar het evenbeeld van God”. Of geldt dit alleen voor de volmaakten en niet voor de ‘mismaakten’? Ik vroeg me nog af: zou ik alleen aan die tafel van Jezus mogen aanschuiven op grond van mijn vermeende mismaaktheid? En, welk woord zou er in de oorspronkelijke Bijbeltekst zijn gebruikt? Hoe kan het dat de hertaler van deze Bijbeltekst bestemd voor kinderen (en ook volwassenen) toch het woord mismaakten had gekozen? Ja, het zijn gelukkig nog wel mensen, maar met het woord mismaakt ervoor is er voor mij (alleen voor mij?) een dikke lijn uitgezet naar ontmenselijking.

Dualistisch denken

Afgelopen zondag weer het gesprek aangegaan. Dit keer met de vaste voorganger die tijdens de dienst inging op de acceptatie en inclusie van mensen die zich identificeren met het spectrum van lhbtqia+ geaardheden. Het is prettig dat zij in de dienst vertelt zelf ongemak te hebben gevoeld bij transmensen. Ze haalt een citaat van Richard Rohr aan: “Dualistisch denken werkt goed om iets te kunnen vereenvoudigen en bespreken, maar niet bij de waarheid of de immense subtiliteit en de feitelijke persoonlijke ervaring”.  Ik loop naar beneden om mijn zinnen te hervatten en even afstand te nemen van dit schrijfwerk. Ik kijk even naar de TV, het programma op BBC Escape to the Country met een presentatrice waarvan de ene hand bestaat uit één duim. Zou de hertaler met ‘mismaakte mensen’ ook op haar hebben gedoeld? Of op de andere presentator van ditzelfde programma die zich voortbeweegt in een rolstoel? Zouden zij door Jezus aan tafel uitgenodigd zijn op grond van hun ‘mismaaktheid’ of omdat het uitstekende presentatoren zijn van een lang draaiend programma dat voor velen ook troostrijk is?

Ontmenselijking

Dit keer gaf het gesprek met de voorganger mij wat meer rust – en (h)erkenning. Zij waardeerde de boeken van de hertaler in het verleden maar dat is in de loop der tijd veranderd. Vaak gebruikt ze andere woorden of zinnen wanneer ze zich niet kan vinden in een tekst. Het is slechts 25 jaar geleden dat dit boek is uitgekomen. Vele kinderen zijn opgegroeid met deze Bijbelverhalen waarvan sommigen wellicht hebben gedacht dat zij dan ‘mismaakt’ zouden zijn. Het is ook deze week dat wij de gruwelen van WO II en de bevrijding daarvan her-denken. Toevallig stuit ik op een column van Ellen Deckwitz met de titel: Over ontmenselijking, geschreven voorafgaand aan Keti Koti (NRC 27-6-2024). Deckwitz zou graag een leerling, die niet alles over het slavernijverleden dacht te hoeven weten, mee willen nemen naar Keti Koti. “Niet alleen om te gedenken, maar ook om stil te staan bij de potentie. Dat het bij herdenken zowel draait om wat er plaatsvond als om wat er telkens weer kan gebeuren als je even niet oplet. Het enige wat er maar voor nodig is, is denken dat jij zelf beter bent.” Of volmaakt, om met de dualiteit in het verhaal van de Emmaüsgangers te spreken. Gebruikte deze kerkvernieuwer toch nog een “oud” (verontmenselijkend) woord en had hij even niet opgelet? En de voorganger ook niet?

Monument in Berlijn

De ‘mismaakten’ mochten dan bij Jezus aan tafel zitten en eten maar in WO II werden ‘mismaakten’ ontmenselijkt en afgevoerd, vergast, uitgehongerd, gesteriliseerd of er werden laboratoriumproeven op hen gedaan. Deze bladzijde van de geschiedenis wordt in Nederland niet breeduit her- en overdacht tijdens de nationale en officiële herdenkingen. Sinds 2014 – 69 jaar na het einde van de oorlog – is in Berlijn het T4 – Monument voor de slachtoffers van het nazi-euthanasieprogramma opgericht aan de Tiergartenstraße 4, een monument voor de 300.000 slachtoffers van de nationaal socialistische programma’s voor de moord op gehandicapten, zieken, mensen met een psychiatrische aandoening of een cognitieve beperking. Mensen die werden vermoord omdat ze niet in het model van perfectie/volmaaktheid pasten en niet nuttig voor de samenleving werden bevonden. De hertaler kan ik niet meer meenemen naar het monument, de herverteller wel. Mensen let toch op!

Persoonlijke ervaring

We kunnen ons überhaupt afvragen of we een dualiteit van mismaakt dan wel volmaakt nodig hebben als het gaat om mensen. De angel zit ‘m erin dat deze dualiteit ons allen betreft. Zijn wij niet allen volmaakt in onze mismaaktheid of mismaakt in onze volmaaktheid? Het kwalijke van de kwalificatie ‘mismaakt’ wordt slechts door enkelen ervaren en opgemerkt. In het geval van ‘mismaakt’ lijkt het toch, spijtig genoeg, te blijven steken bij een, om met Rohr te spreken, feitelijke persoonlijke ervaring.