Geertruidenberg en een veelzijdige Gertrudis

Ontmoeting met ‘Geertruid’

Op weg naar Zeeuws Vlaanderen maakten we een nieuwsgierige stop in Geertruidenberg. Een klein verborgen stadje (de oudste stad van het Graafschap Holland) nu gelegen net over de grens met Noord Brabant, niet ver van de Maas. In het museum deden we een ontdekking: Geertruidenberg is genoemd naar onze vertrouwde beschermheilige Gertrudis van Nijvel! Daar wilden we als rechtgeaarde Geertekerkers meer van weten. Er was een heel mooi beeldje te koop, gemaakt door een plaatselijke kunstenares en pottenbakster. We kochten het om het een plaatsje in ons huis te geven op de kast naast allerlei andere bijzondere herinneringen. Wie had dat kunnen denken toen mijn moeder me opvoedde als vrijzinnig protestante…………. Maar ja, we wilden dit echt, het beeldje straalde iets uit en per slot van rekening is het een Geertejaar…1400 jaar geleden overleden en de 750ste St Gertrudis Ommegang in Nijvel….. Zo zijn we afgelopen september met nog zo’n 35 mensen uit de Geertekerk een dag op bezoek geweest in de abdij van Nijvel.

Plaatsen en kerken

Geertruidenberg kreeg stadsrechten in 1213. Het werd aanvankelijk Mons genoemd, omdat het op een soort heuvel in het vruchtbare, moerassige rivierenland lag, aan de rand wat later de Biesbosch zou worden. In Geertruidenberg zou volgens legenden een kapel door Gertrudis op een heuvel gesticht zijn en vanaf de 11^e/12^e eeuw werd het stadje officieel “Monte Sancte Gertrudis” genoemd. In het mooie oude centrum met veel monumenten staat dan ook de Geertruidskerk (nu protestants). In werkelijkheid ging het in een dergelijk verhaal om bezittingen van het klooster van Nijvel, die daar lagen. Zo zijn er meer legendes: ook Bergen op Zoom heeft een St Gertrudiskerk en bij Breda staat er eveneens een. Geertrui was voor alles een Brabantse heilige, wat blijkt uit talloze stichtingen in het zuiden van Nederland, Vlaanderen en Wallonië. Doch haar verering reikte verder tot Noord- Duitsland (o.a. bij Hamburg en Frankfurt a/d Oder) en Scandinavië toe met kerken en gasthuizen.

Sint Gertrudis

Sint Gertrudis was duidelijk een aansprekende heilige voor vele groepen in de samenleving toen. Je vraagt je af waarom zo veel plaatsen en kerken haar hadden uitverkoren. Er is relatief veel bekend over haar, omdat ze van hoge afkomst was en er geschreven berichten zijn overgeleverd. Ze is voor ons vooral bekend geworden als uiterst vrome, benedictijnse patrones van de barmhartigheid en van de zieken.

Maar daarnaast werd ze in de Middeleeuwen gezien als beschermheilige van reizigers en handelaren. En dat zou kunnen verklaren dat juist de steden die aan het water of aan zee lagen haar kozen. Marktsteden en havenplaatsen, bij allerlei koopmansgildes was ze geliefd en in menige Hanzestad. Er bestaan ook verhalen dat ze wonderen kon verrichten, dat ze zeemonsters kon verdrijven die te dicht bij schepen kwamen.

Sint Geertens-minne

Een andere legende in dit verband gaat over de ‘Sint Geertens-minne’, in de betekenis hier van afscheid nemen, een behouden reis wensen. In haar jeugd was Gertrude een aantrekkelijke, intelligente vrouw en menige ridder dong om haar hand.  Maar Gertrude gaf al zeer jong de voorkeur aan het kloosterleven:  “Ik wil geen andere echtgenoot dan Christus, mijn Heer en God”. Dus nam zij afscheid met een heilsdronk op haar aanbidder. Maar de man bleef verliefd en verkocht zijn ziel aan de duivel voor 7 jaar. Toen de duivel terugkwam kreeg hij hem niet mee, want Gertrudis had op zijn heil gedronken. Zo ontstond de St Geertensminne, een heildronk op vertrekkende pelgrims,  reizigers en scheepsvaarders.

Is het bij de oprichting van de voorloper van onze Geertekerk in Utrecht ook zo gegaan? De kleine kapel die buiten de stad stond, bestemd voor de ambachtslieden en mogelijk voor de mensen die er met boten op uitgingen om handel te drijven en vis te vangen?

Geertruidenberg is in ieder geval duidelijk zo’n voorbeeld, een belangrijk bloeiend stadje in de Middeleeuwen in de 80-jarige oorlog een hardnekkig strijdtoneel tussen de Staatsen en de Spanjaarden. Tenslotte werd het van de Protestanten door de verovering van Prins Maurits in 1593. En is dat niet ook de geschiedenis van het grotere Utrecht?  

750^ste Ommegang

Heel onlangs nl. van 29 september tot 4 oktober vond de 750ste “Tour de Sainte-Gertrude” of Rondgang van Sint-Gertrudis in Nijvel plaats van bijna 15 kilometer. De voorbereidingen beginnen al op dinsdag 29 september en op zondagochtend 4 oktober komt de stoet op gang na de wijding van de paarden, die de wagen uit de 15^e eeuw met de relikwieën van de heilige Gertrudis trekken. Vele pelgrims koren en muzikanten stappen hierin mee, aldus een plaatselijk bericht.

Het pottenbakkersbeeldje

Het pottenbakstersbeeldje dat nu bij ons staat ontroert me: haar gelaatstrekken, haar omtrekken zijn wat vaag weergegeven,  het is ook al zo lang geleden. Dit is eenvoudig, diffuus en verstild, passend bij de verhalen die we over haar hebben: zij was zo barmhartig, dat ze alles weggaf, dat ze vastte en een heel sober en godvruchtig leven leidde tot haar 33^e jaar, toen ze van uitputting stierf.

Inspirerend om te bedenken dat zoveel mensen door haar geraakt werden en haar cultus zich zover verspreidde. Nu we zoveel meer weten raken we nog meer onder haar bekoring en zijn trots op onze Geertekerk, die naar haar genoemd is!