Vervul ons met een nieuw verstaan
Geschreven door Liesbeth OrthelTekenen is goed kijken. Dat zinnetje heb ik al van heel wat mensen gehoord. En ja, het is waar, maar toch heeft niet iedereen die ooghandcoördinatie om dat wat je ziet in iets vergelijkbaars in potlood of verf om te zetten. Voor de maidenparty van mijn zus organiseerden we ooit een schildermiddagje. We moesten een stilleven op papier zien te krijgen. Mijn zus kon het natuurlijk echt en het werkstuk heeft jaren bij haar thuis in de gang gehangen. Maar het grappige was dat alle anderen ook een aardig werkstuk maakten. Bij iedereen was het stilleven herkenbaar tevoorschijn te komen. Op advies van de docent hadden sommigen meer abstract of in grote lijnen gewerkt, of juist vaag impressionistisch. Maar de grote verrassing was dat er twaalf presentabele stillevens ontstonden.
Talent helpt natuurlijk ook én oefenen! Iemand die excelleert in stillevens is Henk Helmantel. Zijn werk is momenteel te bekijken in Museum Catharijneconvent bij de tentoonstelling In een nieuw licht. Fascinerend hoe de perziken, besjes, uien of eieren je hapklaar aanstaren. Vervreemdend ook die stillevens die eruit zien alsof ze uit een andere tijd komen. Ze stralen rust uit, aandacht voor wat is, schoonheid, tijdloos. Je voelt dat de schilder je zoiets wil meegeven als aandacht voor de schepping, het of de Eeuwige. Naast stillevens zijn er ook kerkinterieurs te zien. Het werk van Pieter Saenredam is er levendig bij, zoveel leegte en meditatieve verstilling dragen die doeken uit.
Doordringen tot de essentie
‘Helmantel vind ik als schilder niet zo interessant’, zei Marietje bij het koffiedrinken na de dienst. ‘Hoezo dan?’, vroeg ik. ‘Hij schildert altijd hetzelfde en in dezelfde stijl. Er is geen enkele ontwikkeling te zien in zijn werk’. Wetend dat zij zelf fervent verzamelaar van moderne kunst was begreep ik haar punt wel. Ik moest haar daarin gelijk geven. Helmantel kreeg die vraag ook eens voorgelegd in een interview. Hij vond zelf dat hij de laatste jaren wat losser was gaan schilderen. Hij beschouwde dat als een goede ontwikkeling ten opzichte van de wel héél verfijnde fotografische precisie uit de vroegere jaren. Hij vond dat zijn werk daardoor minder steriel was en meer sfeer kreeg.
Eerlijk is eerlijk, zelf zie ik die ‘lossere toets’ niet zo. En ik denk dat het hem uiteindelijk ook om iets anders gaat. Hij vertelt het ook: ‘Ik probeer door te dringen tot de essentie, de kern van de dingen. De verborgenheden in een kommetje of een ei zijn uitermate groot’. Hij nodigt je zo uit om die diepere laag in zijn schilderijen te ontdekken.
Zelf ervaren
Het werk van Helmantel heb ik voor het eerst gezien bij 400 jaar Remonstranten in Dordrecht. In de grote kerk was destijds een expositie van vooral kerkinterieurs. Het maakte grote indruk op me. Ik voelde de woorden uit lied 280 bijna letterlijk: Dit huis van hout en steen, dat lang de stormen heeft doorstaan, waar nog de wolk gebeden hangt van wie zijn voorgegaan.
Ik merkte bij de rondgang langs zijn werk dat juist die kerkinterieurs mij die dag niet zo aanspraken, de stillevens en de middeleeuwse beelden uit Helmantels eigen verzameling (verrassing!) des te meer, terwijl ze toch hetzelfde vertellen.
Wat dat betreft was het leerzaam om aan het einde van de tentoonstelling je eigen stilleven te mogen bouwen. Dat bleek helemaal niet eenvoudig te zijn. Een goede compositie kost denkwerk, het vraagt om goed kijken, aandacht dus. Je voelt vanzelf wanneer het voor jou goed is.
Vervul ons met een nieuw verstaan
Nu ik mijn ‘Helmantel-avontuur’ opschrijf en opnieuw nadenk over wat hij wil uitdrukken denk ik dat hij zich zal kunnen vinden in de laatste twee verzen van het lied van Sytze de Vries, misschien is dit wel zijn boodschap aan ons:
‘Vervul ons met een nieuw verstaan
van ’t woord, waarin Gij spreekt
en reik ons zelf als leeftocht aan
het brood, dat Gij ons breekt.
Dit huis slijt mét ons aan de tijd,
maar blijven zal de kracht
die wie hier schuilen verder leidt
tot alles is volbracht’.
