Goed vrij zijn, hoe doe je dat?
Geschreven door Ida Rombach
Een overpeinzing bij een reproductie van Angelus Novus van Paul Klee
Boven mijn werktafel hangt een engel. Geen beschermengel, maar Angelus Novus van Paul Klee. Wat Paul Klee dacht bij zijn schepping weten we niet. De filosoof Walter Benjamin kocht het werk voor 1000 mark in 1921, een flinke hap uit zijn beperkte budget, en nam het overal mee naartoe. Hij zag in de karikaturaal getekende verschijning ‘de engel van de geschiedenis’. Deze engel kijkt niet naar de toekomst, maar ziet de geschiedenis als een gigantische stapel puin, die aangroeit tot aan de hemel. De engel wil de doden wakker maken en de stukken heel maken, maar de storm vanuit het paradijs, die wij vooruitgang noemen, blaast hem ongenadig de toekomst in. Walter Benjamin maakte in 1940, in het jaar dat hij één van zijn laatste teksten hierover schreef, op de vlucht voor de nazi’s, een einde aan zijn leven. Na enige omzwervingen bevindt het werk zich nu in het Israël museum in Jeruzalem.
Een werk met veel geschiedenis over veel geschiedenis. Ik heb weleens gemengde gevoelens bij het schilderij. Wil ik er wel naar kijken, moet het daar niet eens weg? Toch blijft het hangen en vraag ik me op míjn beurt af wat ík zie en wat het voor míj betekent, in deze tijd. Ik borduur vrijelijk voort op mijn beperkte kennis van wat het schilderij voor Walter Benjamin betekende. Het roept van alles bij me op: is vooruitgang alsmaar doorgaan en groeien in economische en materiële zin. Is wat niet (snel genoeg) groeit de moeite niet waard, ondanks puinhopen die we achter ons laten. Hoe kan dat anders, wat kunnen we voor de engel betekenen, waar gaat ónze aandacht naartoe? Raken we passief en blind door dagelijkse wereldwijde ellende, voor wat goed is en anders kan? Durven we nog iets te doen, waar vertrouwen we nog in? Wat kunnen we helen, tot leven wekken, opbouwen in ónze tijd. En wie waren vroeger tussen de puinhopen onze lichtende voorbeelden, op wiens schouders bouwen we voort?
Door de rampspoed om me heen voel ik soms ontredderd. Dan weet ik niet goed waar ik sta, waar ik bij hoor, wat ik doe of kan doen? Waar blaast de storm míj heen, hoe vrij ben ík eigenlijk ik in deze orkaan. Dat brengt me bij het thema voor het komend jaar. Goed vrij zijn, hoe doe je dat, daarbij ook denkend aan mensen op wiens schouders ik sta of wil staan bijvoorbeeld Bonhoeffer, Erasmus en mijn grootmoeder die streed voor vrouwen kiesrecht. Of van al die remonstranten die zich eeuwenlang hebben ingezet voor vrijheid, verdraagzaamheid, zorg voor elkaar en verantwoordelijkheid en in alles de liefde. Hoe dragen we dat gedachtengoed verder, waar gaat ónze aandacht heen en hoe gaan we dat aanpakken? Goed vrij zijn, hoe doe je dat? Ook als de orkaan je een andere kant op duwt.
Lied van de Vrijheid; Rene van Loenen, naar Bonhoeffer
Een godsgeschenk, ons in de hand gelegd,
is vrijheid, kostbaar zaaigoed maar geen recht.
Bewaard, gekoesterd en weer doorgegeven,
Zo vindt het zaad de ruimte van het leven.
Want vrijheid is
geen wildernis,
geen vrijplaats voor geweld,
maar zaad en woord,
gezaaid, gehoord,
een vruchtbaar open veld.
Die vrijheid vraagt van ons gehoorzaamheid,
Niet aan een leider, macht of majesteit,
Maar aan de bron, het hart van ons geweten,
De stem van God, de moeder van het leven.
In vrijheid klinkt
Een lied dat zingt
Van wederzijds respect
Voor wie je bent,
Gezien, gekend
Als vrouw, als man, als mens.
