Verstilling en strijd. De schilderijen van Jan Mankes

Alledaagsheid

Een witte geit in het bos, een vaasje met één teer bloemetje erin, een dikke jonge lijster die je wat verschrikt aankijkt, een uitzicht op een bijna lege weg met bomen. Verstilde schilderijen over alledaagse onderwerpen, vaak in het schemerdonker of zelfs in het duister. Een paar weken geleden bezocht ik de prachtige tentoonstelling van Jan Mankes in Museum Arnhem. Ik liet me binnenzuigen in de schilderijen, die een etherische, bijna spirituele uitstraling hebben. De witte geit tegen de achtergrond van donkergroene bladeren en drie grijswitte berkenstammetjes lijkt iets te zweven boven de bosbodem. Het dier komt je nabij, mooi en kwetsbaar. Je voelt verbinding. ‘Mooie dingen zijn zoo eenvoudig’, zei Mankes – en zo luidt ook de titel van de catalogus.

De wijde wereld

Een vraag die opkomt is: hoe verhield Mankes’ werk over deze mysterieuze alledaagsheid zich tot de wijdere buitenwereld? Je zou bijna vergeten dat de Eerste Wereldoorlog aan de gang was en de Russische revolutie voor een dramatische maatschappelijke omwenteling zorgde. Ja, zijn eigen bewegingsruimte was klein omdat hij leed aan tuberculose; hij zou maar 31 jaar worden. Maar dan nog. Het nieuwe aan deze tentoonstelling (een dubbeltentoonstelling met Museum Belvédère) is de focus die ligt op de relatie tussen Mankes’ werk en alles wat er in de wereld gebeurde. Jan en zijn vrouw Anne Mankes-Zernike (de eerste vrouwelijke predikant in Nederland) waren maatschappelijk zeer betrokken. Vanuit hun vrijzinnige levensovertuiging engageerden zij zich met het christensocialisme (Domela Nieuwenhuis), het pacifisme en de religieus humanitaire beweging (Tolstoj). Ze hadden contact met Frederik van Eeden en zijn socialistische kolonie Walden. Geheelonthouding en vegetarisme hoorden daarbij. In hun woning in De Knipe (Friesland) en later in Eerbeek ontvingen zij intellectuelen, kunstenaars en revolutionairen en werden felle discussies gevoerd.

Deel van wat groter is dan jezelf

Jan Mankes was dus niet losgezongen van de wereld om hem heen, integendeel. Juist van de kunst verwachtten hij en Anne veel voor de wereld – en ook voor het geloof, want geloof en wereld hingen volgens hen nauw samen. In kunst, vonden ze, gaat het er om geestelijk leven uit te drukken. Anne schreef: ‘Buiten de kerk, in de kunst en het maatschappelijk leven, zal de nieuwe godsvoorstelling misschien eerder ontstaan dan in de kerk’. En ‘Alle wegen die zich verheffen boven de alledaagsheid voeren tot God.’ En inderdaad, de schilderijen komen binnen, ze raken je. Je wordt verbonden met het vaasje, de lijster en de geit. En zo kom je in contact met iets overstijgends, transcendents. Je wordt deel van wat groter is dan jezelf. En die beweging brengt betrokkenheid en verantwoordelijkheid met zich mee.

Tentoonstellingen

Bezoek vooral de exposities in Arnhem en in Oranjewoud, en laat je raken. En koop de catalogus, zowel om de afbeeldingen als om de inspirerende achtergrondartikelen.

Museum Arnhem en Museum Belvédère – Dubbeltentoonstelling Jan Mankes. Tot 22 juni. https://www.museumarnhem.nl/nl/tentoonstellingen/jan-mankes